Alles wat belangrijk is over pijntherapie
Wat is pijn? Acuut vs. chronisch
Pijn is een complexe zintuiglijke en emotionele ervaring die onaangenaam is en voor schade waarschuwt. Maar: pijn is niet gelijk aan pijn!
Acute pijn:
Duur
Kort (uren tot dagen, max. 3 maanden)
Functie
Waarschuwingssignaal – wijst op weefselschade
Oorzaak
Duidelijk herkenbaar (operatie, letsel, ontsteking)
Verloop
Verbetert met de genezing
Voorbeelden
Postoperatieve pijn, botbreuk, acute ontsteking
Chronische pijn:
Duur
Langer dan 3 maanden (vaak jaren)
Functie
Geen waarschuwingsfunctie meer – zelfstandige ziekte
Oorzaak
Vaak onduidelijk of niet meer aanwezig
Verloop
Blijft bestaan, ondanks genezing van de oorspronkelijke oorzaak
Voorbeelden
Chronische rugpijn, fibromyalgie, neuropathische pijn, fantoompijn
Probleem
“Pijngeheugen” – het zenuwstelsel wordt overgevoelig
WHO-stappenschema van de pijntherapie
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft een 3-stappenschema ontwikkeld voor de medicamenteuze pijntherapie. Oorspronkelijk bedoeld voor tumorpijn, wordt het tegenwoordig voor alle soorten pijn toegepast.
Stap 1 – Lichte pijn (pijnscore 1-3/10):
Niet-opioïden
Paracetamol, ibuprofen, diclofenac, metamizol
Werking
Ontstekingsremmend, pijnstillend, koortsverlagend
Voorbeeld
Hoofdpijn, lichte postoperatieve pijn
Stap 2 – Matige pijn (pijnscore 4-6/10):
Stap 3 – Sterke tot zeer sterke pijn (pijnscore 7-10/10):
Sterke opioïden
Morfine, hydromorfon, oxycodon, fentanyl
Combinatie
Samen met niet-opioïden
Voorbeeld
Ernstige postoperatieve pijn, tumorpijn, polytrauma
Aanvullend op alle stappen: co-analgetica (bijv. bij neuropathische pijn: gabapentine, pregabaline; bij spierpijn: spierverslappers)
Principe: “By the ladder” – stapsgewijs omhoog als een lagere stap niet volstaat.
Opioïden – werkzaam, maar met voorzichtigheid
Opioïden zijn sterke pijnstillers die werken op opioïdreceptoren in de hersenen en het ruggenmerg. Ze zijn zeer effectief, maar hebben ook bijwerkingen en een verslavingspotentieel.
Werking:
- Sterke pijnverlichting bij matige tot ernstige pijn
- Werken centraal in het zenuwstelsel
- Dempen de pijnwaarneming en de emotionele component van pijn
Veelgebruikte opioïden:
Zwak
Tramadol, tilidine (WHO-stap 2)
Sterk
Morfine, oxycodon, hydromorfon, fentanyl (WHO-stap 3)
Bijwerkingen:
Vaak
Misselijkheid (vooral in het begin), obstipatie (bijna altijd!), vermoeidheid, duizeligheid
Minder vaak
Ademhalingsdepressie (bij overdosering!), jeuk, urineretentie
Op lange termijn
Ontwikkeling van tolerantie (hogere doses nodig), lichamelijke afhankelijkheid
Belangrijk:
- Opioïden alleen onder medisch toezicht innemen
- De dosis niet op eigen houtje verhogen
- Obstipatie preventief behandelen (laxeermiddelen)
- Bij tumorpijn: angst voor verslaving ongegrond! Pijnvrijheid heeft prioriteit
- Opioïden zijn GEEN langetermijnoplossing bij chronische pijn die niet door een tumor wordt veroorzaakt (bijv. rugpijn) – multimodale therapie is beter!
PCA-pomp – zelfgestuurde pijntherapie
PCA staat voor “Patient Controlled Analgesia” – door de patiënt gestuurde pijntherapie. De patiënt kan zichzelf pijnmedicatie toedienen wanneer hij pijn heeft.
Hoe werkt het?
- Kleine pomp aan het bed, verbonden met een veneuze toegang
- Gevuld met pijnmedicatie (meestal een opioïde zoals morfine of piritramide)
- Patiënt drukt op een knop → pomp geeft een vastgestelde dosis af
- Blokkeringsinterval: bijv. 10 minuten – in deze tijd is geen verdere toediening mogelijk (bescherming tegen overdosering)
- Maximale dosis per uur: geprogrammeerd, kan niet worden overschreden
Voordelen:
- Patiënt is niet afhankelijk van het verplegend personeel
- Onmiddellijke pijnverlichting wanneer nodig
- Er wordt rekening gehouden met de individuele behoefte aan pijnmedicatie
- Minder pijnpieken
- Patiënt voelt zich “in controle”
Nadelen:
- Vereist cognitief vermogen (niet geschikt bij verwardheid)
- Bijwerkingen van opioïden (misselijkheid, vermoeidheid)
- Invasief (vereist een veneuze toegang)
Toepassing: vooral na grote operaties (buik, orthopedie), wanneer orale pijntherapie niet volstaat.
Neuropathische pijn – als zenuwen pijn doen
Neuropathische pijn ontstaat door beschadiging of disfunctie van het zenuwstelsel zelf. Deze pijn voelt anders aan dan “normale” pijn en reageert vaak slecht op gangbare pijnstillers.
Oorzaken:
Perifere zenuwbeschadiging
Diabetes (polyneuropathie), gordelroos (postherpetische neuralgie), zenuwletsel
Centrale zenuwbeschadiging
Na een beroerte, bij multiple sclerose, ruggenmergletsel
Zenuwcompressie
Hernia, carpaletunnelsyndroom
Fantoompijn
Na amputatie
Typische symptomen:
- Brandende, stekende, schietende pijn
- Tintelingen, mierenkriebels
- Gevoelloosheid (paradoxaal genoeg vaak samen met pijn)
- Allodynie: pijn bij prikkels die normaal gesproken niet pijnlijk zijn (bijv. aanraking, kleding op de huid)
- Hyperalgesie: overgevoeligheid voor pijnprikkels
Behandeling:
- Co-analgetica: anti-epileptica (gabapentine, pregabaline), antidepressiva (amitriptyline, duloxetine)
- Topische therapie: capsaïcinepleisters, lidocaïnepleisters
- Opioïden: alleen in ernstige gevallen, vaak weinig werkzaam
- Interventionele procedures: zenuwblokkades, ruggenmergstimulatie (SCS)
- Fysiotherapie, ergotherapie
Chronische rugpijn – volksziekte nr. 1
Rugpijn is de meest voorkomende oorzaak van chronische pijn in Duitsland. 80% van de mensen heeft minstens één keer in het leven rugpijn, bij 20% wordt die chronisch.
Oorzaken:
Specifiek (zelden, <15%)
Hernia, wervelkanaalstenose, wervelverschuiving, artrose van de facetgewrichten, osteoporotische fracturen, tumor, ontsteking
Aspecifiek (vaak, >85%)
Spierspanning, verkeerde houding, overbelasting, psychosociale factoren (stress, depressie, ontevredenheid op het werk)
Waarschuwingssignalen (‘red flags’) – direct naar de arts:
- Verlammingen, gevoelloosheid in de benen
- Verlies van controle over blaas/darm
- Koorts, sterk gewichtsverlies, nachtzweten
- Pijn na trauma/ongeval
- Bekende tumorziekte
Behandeling (multimodaal!):
- Beweging is het allerbelangrijkste! Bedrust werkt averechts
- Medicijnen: niet-opioïden (ibuprofen, diclofenac), zo nodig kortdurend opioïden, spierverslappers
- Fysiotherapie: versterking, mobilisatie, manuele therapie
- Gedragstherapie: pijnverwerking, omgaan met stress
- Interventionele therapie: infiltraties (facetgewrichten, zenuwwortels), denervatie
- Operatie: alleen bij een duidelijke indicatie (hernia met verlamming, ernstige wervelkanaalstenose)
Preventie: rugvriendelijk werken, regelmatige beweging, gewichtsbeheersing, stressvermindering
Multimodale pijntherapie – holistische aanpak bij chronische pijn
Wat is multimodaal?
‘Multimodaal’ betekent meerdere behandelbenaderingen tegelijk. Chronische pijn heeft veel dimensies – lichamelijk, psychisch, sociaal. Daarom is er meer nodig dan alleen tabletten!
Componenten:
- Medicijnen (analgetica)
- Fysiotherapie (beweging, versterking)
- Psychotherapie (pijnverwerking, ontspanning)
- Ergotherapie (omgaan met het dagelijks leven)
- Maatschappelijk advies (re-integratie in het werk)
Medicamenteuze therapie
Bij chronische pijn: niet alleen ‘zo nodig’, maar volgens een vast schema (around the clock).
Basismedicatie
Regelmatige inname (bijv. een opioïde met vertraagde afgifte 2x per dag)
Medicatie zo nodig
Voor pijnpieken
Co-analgetica
Bij neuropathische pijn (gabapentine, pregabaline, amitriptyline)
Spierverslappers
Bij spierspanning
Belangrijk: regelmatige aanpassing, vermijden van overmedicatie
Fysiotherapie & beweging
Beweging is het beste medicijn bij chronische pijn – ook als het in het begin pijn doet!
Activerende therapie
Niet ontzien, maar belasten (gedoseerd!)
Versterking
Rompstabiliteit, spieropbouw
Duurtraining
Zwemmen, fietsen, walking
Manuele therapie
Mobilisatie, rekken
TENS
Transcutane elektrische zenuwstimulatie
Doel: verbetering van de functie, zelfeffectiviteit, pijnvermindering
Psychotherapie
Chronische pijn zit niet ‘alleen tussen de oren’ – maar het hoofd speelt een belangrijke rol!
Pijnverwerking
Gedachten, gevoelens, gedrag bij pijn
Omgaan met stress
Ontspanningstechnieken (PMR, autogene training)
Mindfulness
Acceptatie in plaats van strijd tegen de pijn
Cognitieve gedragstherapie
Negatieve gedachten over pijn veranderen
Biofeedback
Lichaamssignalen waarnemen en sturen
Palliatieve pijntherapie – waardige begeleiding aan het levenseinde
Wat is palliatieve geneeskunde?
Palliatieve geneeskunde is de zorg voor mensen met ongeneeslijke, gevorderde aandoeningen. Het doel is niet genezing, maar de best mogelijke kwaliteit van leven – pijnvrijheid, symptoomcontrole, waardigheid.
Uitgangspunten:
- Het leven niet verkorten en ook niet kunstmatig verlengen
- Pijn en belastende symptomen verlichten
- Psychische, sociale en spirituele ondersteuning
- Betrekken van naasten
- Zelfbeschikking van de patiënt respecteren
Wanneer palliatieve geneeskunde? Bij ongeneeslijke kanker, maar ook bij ernstig hartfalen, COPD, ALS, dementie – als de levensverwachting beperkt is.
Behandeling van tumorpijn
Bij tumorpatiënten in een gevorderd stadium heeft 70-90% pijn. Deze pijn moet en kan effectief worden behandeld!
WHO-pijnladder consequent toepassen:
Stap 1
Niet-opioïden bij lichte pijn
Stap 2
Zwakke opioïden bij matige pijn
Stap 3
Sterke opioïden bij ernstige pijn – GEEN angst voor morfine!
Regelmatige inname: ‘by the clock’ – niet ‘zo nodig’
Voldoende dosering: geen maximale dosis voor opioïden bij tumorpijn! De dosis wordt verhoogd tot pijnvrijheid is bereikt
Medicatie zo nodig: daarnaast een snelwerkend opioïde voor pijnpieken
Andere symptomen behandelen
Palliatieve patiënten lijden niet alleen aan pijn:
Misselijkheid/braken
Anti-emetica (MCP, ondansetron), cortison
Kortademigheid
Morfine (!) – verlicht de ademhaling, zuurstof
Angst, onrust
Benzodiazepinen (lorazepam, midazolam)
Obstipatie
Laxeermiddelen (bij opioïden ALTIJD!)
Vermoeidheid
Cortison kan energie geven
Gebrek aan eetlust
Kleine porties, wat lekker is, niet dwingen
Belangrijk: open communicatie over wensen, angsten, sterven